Tupolew Tu-95 - naczelny strateg

Piotr Butowski

Przeczytaj również o Tu-142

Tu-95 (na Zachodzie określany jako Bear - niedźwiedź) to samolot unikalny wykonał pierwszy lot w 1952 r. i po 50 latach jest nadal podstawowym samolotem rosyjskiego lotnictwa strategicznego, podobnie zresztą jak jego amerykański "rówieśnik" Boeing B-52. Niezwykła jest nie tylko jego długowieczność, ale i konstrukcja - jest jedynym w świecie ciężkim bombowcem, w którym połączono skośne skrzydło z potężnymi silnikami turbośmigłowymi.

 

Bezpośrednio po wojnie ZSRR nadrabiał opóźnienie w dziedzinie samolotów strategicznych kopiując amerykańską superfortecę B-29 (jako Tu-4). Już kilka lat później, pierwsze walki powietrzne samolotów odrzutowych w Korei zmusiły do zrewidowania koncepcji samolotu strategicznego i zwrócenia większej uwagi na jego prędkość. Zadanie zbudowania bombowca strategicznego o zasięgu 14-15 tysięcy kilometrów i prędkości 900-950 km/h otrzymał 24 marca 1951 r. Władimir Miasiszczew i przystąpił do projektowania bombowca M-4. Widząc działania konkurencji, Andriej Tupolew zaczął samodzielnie pracować nad bombowcem strategicznym, a 11 lipca 1951 r. otrzymał formalne zamówienie na konkurencyjny dla M-4 bombowiec 95 (inaczej izdielije W).

Decydujący o charakterze samolotu był wybór silników. Siły powietrzne nastawały na silniki odrzutowe, tą drogą poszedł Miasiszczew. Tupolew znalazł wyjście w silnikach turbośmigłowych, projektowanych w tym czasie w Kujbyszewie (obecnie Samara) w biurze konstrukcyjnym OKB-276 Nikołaja Kuzniecowa. 12 listopada 1952 r. pierwszy lot wykonał prototyp 95/1 pilotowany przez Aleksieja Pierieleta, napędzany przez tymczasowe silniki 2TW2 (11 maja 1953 r. samolot ten rozbił się, cała załoga poniosła śmierć). Dopiero po ponad dwóch latach, 161utego 1955 r. wystartował pilotowany przez Michaiła A. Niuchtikowa prototyp docelowej wersji z czterema potężnymi silnikami turbośmigłowymi NK-12 (każdy po 8832 kW/ 12000 KM). W październiku 1955 r. zakład nr 18 w Kujbyszewie opuściły pierwsze dwa seryjne samoloty Tu-95.

W czasie prób samolot Tu-95 z silnikami NK-12 spełnił wymaganie dotyczące zasięgu (osiągnął 15040 km), nie spełnił natomiast wymagań dotyczących prędkości - uzyskał tylko 882 km/h. Dlatego forsowano dalej moc silników NK-12 doprowadzając ją do 11 186 kW/15 000 KM. Z takimi silnikami powstał samolot Tu-95M (izdielije WM), który w czasie prób we wrześniu i październiku 1957 r. osiągnął prędkość 905 km/h, zasięg 16750 km (bez ładunku bombowego, z 5000 kg bomb - 13200 km) oraz pułap 12 150 m i w sierpniu 1957 r. został oficjalnie przyjęty do uzbrojenia WWS. Samoloty Tu-95 i Tu-95M, oznaczane w kodzie NATO Bear-A, były klasycznymi bombowcami przenoszącymi do 15000 kg bomb.

Jednak pod koniec lat 50., gdy zaczęła się era kierowanych pocisków przeciwlotniczych, coraz trudniej było dolecieć bezpośrednio nad cel. Dlatego 9 września 1960 r., po kilku latach prób, do uzbrojenia przyjęto samolot Tu-95K (izdielije WK, ozn. zach. Bear-B) przenoszący pod kadłubem ciężki pocisk powietrze-ziemia Ch-20 konstrukcji Artioma Mikojana. 12-tonowy Ch-20 przenosił ważącą 2300 kg głowicę jądrową na odległość 650 km lecąc z prędkością bliską Ma 2. Nosiciel rakiet Tu-95K różnił się od Tu-95 potężnym radarem JaD zainstalowanym w nosie kadłuba, który we wcześniejszych wersjach był oszklony. W 1958 r. nosiciel rakiet Tu-95K zastąpił na taśmie produkcyjnej produkowanego dotąd w Kujbyszewie Tu-95M. W 1961 r. ruszyła produkcja jego odmiany Tu-95KD z instalacją do uzupełniania paliwa w powietrzu. Po paru latach Tu-95K zmodernizowano do postaci Tu-95KM (izdielije WKM, ozn. zach. Bear-C) z ulepszoną rakietą Ch-20M i dodanym wyposażeniem do prowadzenia rozpoznania elektronicznego i fotograficznego. Od tego czasu Tu-95K i jego odmiany stały się podstawowymi radzieckimi samolotami strategicznymi, zaś sporą część starszych Tu-95 i Tu-95M - bez uzbrojenia rakietowego - konwertowano w wersje szkolne Tu-95U lub rozpoznawcze Tu-95MR (ozn. zach. Bear-E).

Jak już wspomniałem, produkcję Tu-95 rozpoczął w październiku 1955 r. zakład nr 18 w Kujbyszewie. Od 1955 do 1965 r. wyprodukowano tam 49 bombowców (30 Tu-95 i 19 Tu-95M) i 71 nosicieli pocisków kierowanych (48 Tu-95K i 23 Tu-95KM). W służbie było także kilka innych wariantów,ale były one wyłącznie przeróbkami wymienionych: Tu-95A i Tu-95MA zostały zaadaptowane do zrzucania bomb jądrowych, Tu-95KD (samolot K), rozpoznawczy Tu-95MR oraz szkolne Tu-95U i KU.

Produkcja podstawowych wersji Tu-95 skończyła się w 1965 r. (pomijam przy tym wersje specjalnego przeznaczenia, jak morskie samoloty rozpoznawcze Tu-95RC oraz samoloty zwalczania okrętów podwodnych Tu-142).

Rząd wycofanych Tu-95 w bazie Engels, czakającyhc na kasację.

Historia Tu-95 to historia jego uzbrojenia - sam płatowiec przez wiele lat pozostawał niezmieniony. Początek lat 70. przyniósł w tej kwestii rewolucyjne zmiany. Ciężka, podwieszana pod kadłubem rakieta Ch-20, będąca uzbrojeniem Tu-95K (lub Ch-20M w Tu-95KM) już po kilku latach okazała się przestarzała: leciała do celu zbyt wolno, aby uniknąć zestrzelenia przez obronę przeciwlotniczą, a jej układ naprowadzania wymagał podświetlania przez samolot, który tym samym musiał niebezpiecznie zbliżyć się do celu. Pocisk Ch-20M miał masę 12000 kg i przenosił 3 MT głowicę jądrową na odległość 450-650 km lecąc z prędkością 2120 km/h. „Proste” Tu-95 i Tu-95M były jeszcze mniej użyteczne - nie miały uzbrojenia rakietowego i musiały dolecieć bezpośrednio nad cel, żeby zrzucić swoje bomby. Postanowiono więc przenieść na Tu-95, przyjęte właśnie do uzbrojenia, znacznie nowocześniejsze systemy rakietowe z samolotów Tu-22M i Tu-16. Według uchwały rządowej z 13 lutego 1973 r. modernizację zaplanowano według dwóch różnych schematów. 50 najnowszych Tu-95KM (produkowane seryjnie w latach 1961-1965) i Tu-95K (produkcji 1958-1962) postanowiono uzbroić w najnowocześniejszy i najbardziej efektywny system rakietowy K-22 z pociskami Ch-22, opracowany dla samolotu Tu-22M. Dla 33 starszych Tu-95 i Tu-95M przewidziano nie tak potężny, ale tańszy system rakietowy K-26 z pociskami KSR-5 z bombowca Tu-16K-26.

Kompleks lotniczo-rakietowy (Rosjanie kochają słowo „kompleks”) K-95-26 składać się miał z samolotu Tu-95M-5 (izdielije WM-5), dwóch pocisków KSR-5 i systemu przygotowania i odpalania rakiet Wołga. Pocisk KSR-5 powstał w biurze konstrukcyjnym OKB-2-155 (dzisiaj jest to Raduga) w Dubnie pod Moskwą i był produkowana seryjnie od 1966 r. Jest to uproszczona wersja pocisku Ch-22 (o którym dalej), przeznaczona specjalnie dla modernizacji samolotów Tu-16. KSR-5 (izdielije D-5) ma aktywną radiolokacyjną głowicę naprowadzania i przeznaczona jest do zwalczania celów kontrastowo wyróżniających się z tła (okręty, mosty, elektrownie); wskazanie celu następuje przez stację radiolokacyjną Rubin-1K. Rakieta waży 3900 kg, w czym głowica bojowa stanowi 700 kg; długość rakiety 10,52 m, średnica 0,90 m, rozpiętość 2,61 m. KSR-5 leci do celu z prędkością do 3200 km/h i ma zasięg do 240 km.

Pociski podwieszono na Tu-95M-5 na dwóch belkach pod przykadłubową częścią skrzydeł; komora bombowa w kadłubie pozostawała wolna dla innego uzbrojenia. Zainstalowano także radar Rubin-1KW, taki sam jak na Tu-16K-26. Prototypem Tu-95M-5 stał się samolot o numerze seryjnym 601 z 409. TBAP w Uzinie. Modernizacja trwała bardzo długo - samolot przyleciał do zakładu w Kujbyszewie w styczniu 1973 r., a przeróbki zakończono i samolot oblatano dopiero w październiku 1976 r. Po wykonaniu 32 lotów, 21 maja 1977 r. wszystkie prace nad Tu-95M-5 przerwano. Prace nad Tu-95M-5 ślimaczyły się, gdyż od razu było jasne, że bardziej perspektywiczny jest drugi wariant modyfikacji: modernizacja samolotów Tu-95K/KM w Tu-95K-22. Ponadto, latem 1976 r. zaczął się w historii rosyjskiego lotnictwa strategicznego nowy etap związany z rakietą samosterującą Ch-55.

Tu-95K-22 były przeróbkami starszych Tu-95K i KM z nowymi pociskami Ch-22. Pod kadłubem maszyny na zdjęciu widoczne są trzypociski tego typu.

Prototypem Tu-95K-22 (izdielije WK-22, ozn. zach. Bear-G) został samolot Tu-95KM nr 2608. Przeróbkę zaczęto w Kujbyszewie w maju 1974 r., a 30 października 1975 r. zmodernizowany samolot po raz pierwszy wystartował. W skład kompleksu lotniczo-rakietowego K-95-22 wchodziły, oprócz samolotu, pocisku Ch-22M, radar PNA-B i aparatura przygotowania i startu rakiet Kama. Dwa pociski Przenoszone były pod przykadłubowymi częściami skrzydeł na pylonach BD-45K (wziętych, podobnie jak rakiety, radar i pozostałe wyposażenie samolotu, z nosiciela rakiet Tu-22M), trzecią podwieszano pod kadłubem na dotychczasowym pylonie BD-206 wyposażonym w belkę przejściową. Pomimo istnienia trzech pylonów samolot zabierał maksimum dwie rakiety. Zmodernizowano także pozostałe wyposażenie samolotu, w tym zamontowano stację zakłóceń elektronicznych Riezieda w ogonie oraz mniejszą Sireń w nosie samolotu.

Tu-95K-22 otzymał w nosie kadłuba radar PNA-8 zamiast starszego JaD

Pocisk Raduga Ch-22M ma w porównaniu do Ch-20M o ponad połowę większą prędkość lotu (3600 km/h) i dwukrotnie mniejszą masę (5800 kg). Występuje w wariantach z aktywną radiolokacyjną głowicą naprowadzania (przenosi wtedy ładunek konwencjonalny o masie 900 kg) lub z autonomicznym doplerowsko-bezwładnościowym systemem nawigacyjnym (przenosi głowicę jądrową 150 kT). Zasięg w pierwszym wariancie wynosi 310 km (jest ograniczony przez możliwości głowicy naprowadzania), w drugim 510 km. Nie trzeba chyba dodawać, że wariantem zasadniczym był zawsze wariant z głowicą jądrową. Pocisk ma długość 11,65 m, średnicę 0,92 m, rozpiętość skrzydeł 3,0 m.

Od góry: Trzy pociski Ch-22 pod skrzydłami i kadłubem Tu-95K-22. Proszę zwrócić uwagę , że rakieta z lewej ma aktywną głowicę radiolokacyjną, podczas gdy dwie pozostałe mają naprowadzenia bezwładnościowo-dopplerowski.

W latach 70. część samolotów przystosowano do przenoszenia dużych kaset bombowych, każda z 15 bombami 250kg.

Próby Tu-95K-22 trwały bardzo długo i oficjalnie samolot został przyjęty do uzbrojenia dopiero w 1987 r. (czyli później niż Tu-95MS!). Przeróbki samolotów Tu-95K/KM z jednostek wojskowych w nową wersję Tu-95K-22 zaczęto jednak wcześniej; pierwsze odpalenia Ch-22M wojskowe Tu-95K-22 wykonały w 1981 r.

Epizodem w historii Tu-95 było przeznaczenie go do zadań taktycznych - niszczenia lotnisk przeciwnika. Jak wielkie jest znaczenie takich działań zrozumiano po wojnach bliskowschodnich 1967-1973. Z inicjatywy dowództwa lotnictwa dalekiego zasięgu część Tu-95K-22 przystosowano do podwieszania zasobników bombowych, każdy z 15 bombami 250 kg: dwóch na zdwojonej belce pod kadłubem lub trzech, po jednym na każdym pylonie dla rakiet. Zrzucenie salwą 30-45 bomb całkowicie niszczy pas startowy.

Na początku lat 70. radzieckie lotnictwo strategiczne miało pięć dużych baz: w Uzinie, Semipałatyńsku, Mozdoku, Engelsie i Ukraince. W dwóch z nich: w Engelsie i w Ukraince stacjonowały bombowce. Miasiszczewa M-4 i3M, trzy pozostałe bazy były "zajęte" przez bombowce Tupolewa Tu-95. Dwa pułki - 409. TBAP (Tiażołobombardirowocznyj A wiacjonnyj Połk) i 1006. TBAP stacjonowały w Uzinie na Ukrainie. W Semipałatyńsku w Kazachstanie również bazowały dwa pułki: 1223. TBAP oraz 1226. TBAP. Piąta jednostka Tu-95 to 182. TBAP stacjonujący w Mozdoku w Północnej Osetii. Głównym celem dla radzieckich bombowców strategicznych były Stany Zjednoczone (w przypadku dywizji z Ukrainki - także Chiny). Stałe bazowanie bombowców w południowych rejonach ZSRR nie powinno nas zmylić: lotnictwo strategiczne korzystać miało (i korzysta) z lotnisk pośrednich Anadyr, Tiksi, Magadan i Workuta, skąd do Ameryki jest znacznie bliżej.

 

Powtórne narodziny

Tu-95MS tankuje w powietrzu

 W sierpniu 1976 r. nadeszła wiadomość, która spowodowała rewolucję w rosyjskim lotnictwie strategicznym: nowa amerykańska rakieta Air Launched Cruise Missile (ALCM, AGM-86) ma korelacyjny układ naprowadzania o dużej dokładności, który Porównuje kształt terenu, nad którym przelatuje rakieta z mapą zapisaną w pamięci komputera pokładowego. Rosjanie pracowali wtedy nad takim sposobem naprowadzania, ale nie za bardzo w niego wierzyli i zamierzali właśnie zamknąć tę tematykę. Wiadomość zza oceanu wywołała burzę. W ciągu kilku miesięcy zespół Ramienskiego PKB (Priborostroitielnoje Konstruktorskoje Biuro) otrzymał ogromne Środki na kontynuowanie prac nad korelacyjnym układem naprowadzania rakiety. 9 grudnia 1976 r. rząd przyjął uchwałę zamawiającą nowe rakiety w wersjach lotniczej, morskiej (dla okrętów podwodnych) i lądowej w trzech zespołach konstrukcyjnych. MKB Raduga z Dubny wystąpiło z podobnym do AGM-86 projektem niewielkiej lotniczej poddźwiękowej rakiety Ch-55 (w pierwszej propozycji były też wersje morska i lądowa). OKB Nowator ze Swierdłowska (dzisiaj - Jekaterynburg) zaproponowało analogiczny morski kompleks 3K10 Granat z rakietą 3M10 i jego odmianę lądową. NPO Maszynostrojenija z Reutowa pod Moskwą zaproponowało coś zupełnie innego: uniwersalny kompleks Mietieorit z ciężką naddźwiękową rakietą 3M25 w wersji morskiej Mietieorit-M (Morskoj), lądowej Mietieorit-N (Naziemnyj) i lotniczej Mietieorit-A (Awiacjonnyj). Wszystkie rakiety miały podobny korelacyjny układ naprowadzania; każda z nich przenosiła ładunek jądrowy.

W pierwszym okresie prac najwięcej nadziei Rosjanie wiązali z Mietieoritem, który kusił przede wszystkim dużą prędkością- 3000 km/h na wysokości 22-24 km i obiecywanym zasięgiem 5000 km. Pocisk miał długość 12,8 m i masę startową 6380 kg. Mietieorit-A był zbudowany w układzie kaczka ze skośnymi składanymi skrzydłami i składanym usterzeniem. Napędem marszowym był silnik strumieniowy; wlot powietrza znajdował się pod kadłubem. Niestety, znana jest tylko jedna fotografia Mietieorita, która nie pozwala powiedzieć nic więcej.

Próby Mietieorita trwały bardzo długo i przyniosły mizerne rezultaty. Pierwszy pocisk odpalono 20 maja 1980 r. z wyrzutni naziemnej na poligonie Kapustin Jar, zresztą nieudanie. Pierwszy udany (w ogóle piąty) start Mietieorita nastąpił 16 grudnia 1981 r., ale rakieta przeleciała tylko 50 km. Dopiero 11 stycznia 1984 r. lotniczy pocisk 3M25A Mietieorit-A wystartował spod samolotu doświadczalnego Tu-95MA. Pierwszy start był nieudany, podobnie drugi 24 maja 1984 r. Samolot Tu-95MA przenosił cztery rakiety podwieszone na zewnętrznych wysięgnikach pod przykadłubowymi częściami skrzydeł i między silnikami. Ponieważ w tym czasie Tu-95MS z rakietami Ch-55 wchodził już do uzbrojenia jednostek (prototyp Tu-95MA był to przerobiony czwarty seryjny samolot Tu-95MS), pod koniec 1984 r. przerwano prace nad pociskiem lotniczym Mietieorit-A. Nadzieja na doprowadzenie Mietieorita do stanu używalności tliła się jeszcze w Rosjanach do końca lat 80. i kontynuowano prace nad wersją morską, ale ostatecznie program zamknięto pod koniec 1989 r. po serii ponad 30 prób, w większości nieudanych. Spośród wszystkich projektowanych wariantów rakiet w grudniu 1983 r. siły powietrzne przyjęły do uzbrojenia pocisk Raduga Ch-55, a w kwietniu 1984 r. marynarka wojenna wprowadziła system Nowator Granat dla okrętów podwodnych. Wojska lądowe przymierzały się do wprowadzenia kompleksu RK-55, ale wszystkie 84 wyprodukowane rakiety, jeszcze na etapie prób, zostały skasowane na mocy układu między ZSRR i USA o likwidacji rakiet średniego zasięgu z grudnia 1987 r.

Nos Tu-95MS z wielką „wargą” radaru nawigacyjno-celowniczego Oborz-MS i anteną radaru pogodowego.

Próby rakiety Ch-55 przebiegały zdecydowanie bardziej pomyślnie niż Mietieorita. Już 31 lipca 1978 r. wystartował samolot eksperymentalny Tu-95M-55, inaczej izdielije WM-021, przeznaczony do prób rakiet Ch-55 (był to egzemplarz używany wcześniej do prób pocisków KSR-5, czyli Tu-95M-5). Przeróbek dokonano od lipca 1977 r. do czerwca 1978 r. W miejsce poprzedniej aparatury i części paliwa zainstalowano system przygotowania rakiet do startu APP-95 Dub (APP od: Apparatura Podgotowki i Puska), systemy nawigacyjne DISS-7 i MIS-45. Początkowo planowano założyć w komorze bombowej Tu-95M-55 pojedynczą wyrzutnię rakiety, później znalazła się tam sześciopociskowa, obrotową wyrzutnię MKU-6-5, taka jak planowana dla samolotów seryjnych. Między 1978 i 1982 r. samolot wykonał 1071otów doświadczalnych i odpalił 10 pocisków Ch-55. 28 stycznia 1982 r. Tu-95M-55 rozbił się przy starcie z lotniska w Żukowskim, cała 10-osobowa załoga zginęła.

Tylna wieżyczka Tu-95MS z dwoma dwulufowymi działkami GSz-23. Powyżej stanowiska strzelca znajduje się antena radaru celowniczego PRS-4 Krypton.

W 1978 r. zakład DMZ (Dubnienskij Maszinostroitielnyj Zawod) w Dubnie wykonał niewielką partię rakiet Ch-55 przeznaczoną do prób, a zaraz potem uruchomiono ich produkcję seryjną w zakładzie w Charkowie (Ukraina). 14 grudnia 1980 r. zakład przekazał siłom powietrznym pierwszą rakietę seryjną. Rakieta ta została uroczyŚcie odpalona w dzień Armii Radzieckiej 23 lutego 1981 r. w Semipałatyńsku (nie wiadomo jaki samolot był nosicielem; istniały wtedy dwa samoloty do tego przystosowane: doświadczalny Tu-95M-55 i prototyp Tu-142MS). Produkcja Ch-55 była priorytetem najwyższej wagi. W 1981 r. zakład w Charkowie opuściło 40 rakiet, a w następnych latach produkcja zwiększyła się skokowo. We wrześniu 1982 r. wydział produkujący Ch-55 w Charkowie przeszedł na produkcję całodobową. W tym samym czasie w kolejnym zakładzie, w Smoleńsku uruchomiono produkcję nowej wersji Ch-55SM. W grudniu 1986 r. produkcję Ch-55 w Charkowie przerwano (w. pierwszym kwartale 1987 r. zakład wykonał jeszcze 16 rakiet z dodatkowymi zbiornikami paliwa przeznaczonych dla OKB Tupolewa do prób na Tu-160). Od tego czasu rakiety Ch-55 były produkowane tylko w Smoleńsku. Łącznie wyprodukowano około 1500 rakiet Ch-55 różnych wersji.

Strategiczna rakieta samosterująca Ch-55 (izdielije 120) służy do niszczenia celów o znanych koordynatach. System przygotowania i odpalania rakiet Osina przygotowuje pocisk do startu, co polega między innymi na dokładnym zgraniu osi systemu nawigacji bezwładnościowej samolotu i rakiety i przekazaniu z komputera pokładowego samolotu do komputera rakiety cyfrowej mapy terenu na trasie do celu. Na trasie do celu Ch-55 kierowana jest przez bezwładnościowy układ nawigacyjny. Na poszczególnych odcinkach trasy włączany jest korelacyjny układ nawigacji, który za pomocą radaru nawigacyjnego DISS i radiowysokościomierza widzi teren, nad którym przelatuje i porównuje go z trójwymiarową mapą zapamiętaną w komputerze pokładowym (na Zachodzie system taki nazywa się Tercom - Terrain Contour Matching). W razie potrzeby tor lotu jest korygowany. Taki system pozwala osiągnąć dokładność poniżej 100 m, co jest wystarczające dla rakiety z głowicą jądrową. System sterowania rakietą BSU-55 realizuje omijanie przeszkód w locie na małej wysokości i manewrowanie przeciwdziałające przechwyceniu w płaszczyźnie poziomej.

Rakieta Ch-55 ma konwencjonalny układ aerodynamiczny ze składanym prostym skrzydłem oraz składanym usterzeniem. Po odpaleniu skrzydła i usterzenie rozkładają się, a spod tylnej części korpusu do dołu wysuwa się silnik marszowy, którym jest turboodrzutowy silnik dwuprzepływowy Sojuz R95-300. Ch-55 leci z prędkością Ma 0,48...0,77 na wysokości kilkudziesięciu metrów nad ziemią. Dla wydłużenia zasięgu rakieta może być wyposażona w dwa konformalne zbiorniki paliwa, zrzucane po wyczerpaniu. Rakieta występuje wyłącznie z jądrową głowicę bojową o mocy 200 kT.

Kabina pilotów i stanowisko inżyniera pokładowego.

stanowisko nawigatora – operatora systemu kierowania uzbrojeniem ofensyenym

Podobnie jak w USA, gdzie nosicielami rakiet samosterujących stały się nowe bombowce B-1B i zaadaptowane stare B-52H, także Rosjanie przygotowali dla Ch-55 dwie platformy. Naddźwiękowy Tu-160 był wtedy we wczesnym stadium rozwoju i ostatecznie wszedł do uzbrojenia w 1987 r. Tańszą i szybciej dostępną platformą dla nowych rakiet był Tu-95. Tym razem jednak Rosjanie, przewidując perspektywiczność nowego uzbrojenia, nie zadowolili się jedynie modernizacją już istniejących samolotów, ale wznowili produkcję Tu-95. Ponieważ najnowocześniejszym wariantem maszyny był wtedy samolot zwalczania okrętów podwodnych Tu-142M, produkowany przez zakład w Taganrogu, za platformę dla nowego uzbrojenia wybrano jego płatowiec. W lipcu 1977 r. Tupolew otrzymał polecenie przerobienia Tu-142M w nosiciel rakiet Ch-55 oznaczony Tu-142MS.

Stanowisko nawigatora pierwszego operatora systemu samoobrony.

Według pierwszego projektu samolot miał przenosić 12 rakiet Ch-55, po sześć na każdej z dwóch sześciopociskowych wyrzutni rewolwerowych MKU-6-5. Nie udało się jednak zapewnić odpowiedniego wyważenia samolotu i z jednej komory uzbrojenia trzeba było zrezygnować. W ten sposób w wersji podstawowej samolot zabiera 6 rakiet Ch-55 na jednym bębnie wewnątrz kadłuba. W wariancie przeciążonym, godząc się na pogorszenie zasięgu i prędkości, samolot może zabierać jeszcze 10 rakiet pod skrzydłami (pod każdym skrzydłem pakiet z dwiema rakietami między kadłubem i wewnętrznym silnikiem oraz pakiet z trzema rakietami między silnikami).

Prototyp Tu-142MS zbudował zakład w Taganrogu wykorzystując płatowiec Tu-142MK nr 42105. Do konwersji przystąpiono w drugim kwartale 1978 r. i zakończono ją we wrześniu 1979 r. W tym samym miesiącu samolot wykonał swój pierwszy lot. W porównaniu z Tu-142MK samolot ma skrócony przód kadłuba z nową, szerszą kabiną załogi i radarem Leniniec Obzor-MS z przodu. W środku ciężkości płatowca umieszczono komorę bombową. Zmodernizowane silniki NK-12MP mają większą żywotność. Wymieniono zestaw urządzeń łączności i walki radioelektronicznej. Nowa instalacja elektryczna otrzymała mocniejsze prądnice.

Wraz z uruchomieniem produkcji seryjnej samolot przemianowano w Tu-95MS (izdielije WP-021, ozn. zach. Bear-H). W 1981 r. zakład w Taganrogu wypuścił pierwsze seryjne samolotY przeznaczone do prób. 3 września 1981 r. pierwszy samolot seryjny Tu-95MS nr 01 po raz pierwszy udanie odpalił rakietę Ch-55. 26 marca 1982 r. drugi samolot Tu-95MS nr 02 przeleciał do Achtubinska i rozpoczął tam próby państwowe. Po wprowadzeniu poprawek wynikających z wyników prób państwowych, 31 grudnia 1983 r. samolot Tu-95MS wraz z rakietami Ch-55 został oficjalnie przyjęty do uzbrojenia. Planowana duża seria Tu-95MS wyraźnie przekraczała możliwości zakładu w Taganrogu, zwłaszcza, że jednocześnie produkował on Tu-142 i wykonywał konwersje samolotów transportowych Ił- 76MD w samoloty wczesnego ostrzegania A-50. Dlatego na początku 1983 r. produkcję przeniesiono do Kujbyszewa.

17 grudnia 1982 r. pierwsze dwa samoloty, nr 01 i 02 przekazano do 1023 TBAP w Semipałatynsku. Miesiąc później do Semipałatynska przyleciał kolejny Tu-95MS, a w lutym 1983 r. piloci 1023.TBAP po raz pierwszy w czasie ćwiczeń odpalili pociski Ch-55. W 1984 r. w Tu-95MS przezbrojono kolejną jednostkę - 1126. TBAP stacjonujący na tym samym lotnisku w Semipałatynsku. W 1985 r. w samoloty Tu-95MS zaczęto przezbrajać 1006. TBAP w Uzinie, a w 1987 r. 182. TBAP w Mozdoku. Równolegle samoloty Tu-95K-22 z tych baz przeniesiono do bazy Ukrainka, przedtem mającej bombowce Miasiszczewa M-4 i 3M, które - z kolei - wycofywano z uzbrojenia lub przerabiano na zbiornikowce.

Istnieją dwie seryjne odmiany Tu-95MS. Powszechnie różnicę między nimi wiąże się z liczbą rakiet: starsze samoloty oznaczone umownie jako Tu-95MS6 przenoszą 6 rakiet wewnątrz komory bombowej, zaś nowsze - Tu-95MS16 - jeszcze 10 rakiet pod skrzydłami. W rzeczywistości różnica między tymi wersjami jest znacznie poważniejsza. Zaraz po uruchomieniu produkcji seryjnej samolotów Tu-95MS i rakiet Ch-55, w czerwcu 1983 r. zapadła uchwała rządowa o ich modernizacji. W wyniku tego programu powstał samolot umownie oznaczany jako Tu-95MS16 i rakieta Ch-55SM. Najważniejszą zmianą było zamontowanie znacznie bardziej nowoczesnego systemu przygotowania i startu rakiet Sprut, takiego samego jak na Tu-160, umożliwiającego jednocześne odpalenie kilkunastu rakiet (zastąpił on starszy system Osina). Ulepszono systemy samoobrony i łączności samolotu, a dwa jednolufowe działka AM-23 w tylnym stanowisku strzeleckim zamieniono na dwa dwulufowe GSz-23. Ulepszono sensory na pokładzie rakiety, przede wszystkim zwiększając ich odporność na zakłócenia. Zmodernizowany samolot Tu-95MS16 i rakieta Ch-55SM (izdielije 125) weszły do produkcji w 1985 r., a w 1986 r. zostały oficjalnie przyjęte do uzbrojenia WWS ZSRR. W czasie rokowań SALT-2 Rosjanie przedstawili rakiety Ch-55 i Ch-55SM pod „oficjalnymi” oznaczeniami RKW-5OOA i RKW500B, odpowiadającymi ich oznaczeniom zachodnim AS-15A i AS-15B Kent.

Według oficjalnych danych przedstawionych 311ipca 1991 r. przy podpisaniu układu START I, we wrześniu 1990 r. Związek Radziecki miał 84 samoloty Tu-95MS z 672 rakietami Ch-55, a także 63 samoloty starszych wersji Tu-95K-22, K i M oraz 11 samolotów szkolnych Tu-95U. W ciągu następnego roku wyprodukowano kilka samolotów, które trafiły do Uzina na Ukrainie. W lutym 1992 r. prezydent Rosji Borys Jelcyn ogłosił decyzję o przerwaniu produkcji Tu-95MS.

Po rozpadzie ZSRR większość samolotów Tu-95MS pozostała poza granicami Rosji. Kazachstan "odziedziczył' 40 bombowców w Semipałatynsku, zaś Ukraina - 25 bombowców w Uzinie. Rosjanie dość szybko porozumieli się z Kazachstanem i wszystkie kazachskie samoloty przeleciały do bazy Ukrainka (ostatnie 4 bombowce odleciały do Rosji 191utego 1994 r.) W zamian Kazachstan otrzymał samoloty taktyczne. Porozumienie z Ukrainą okazało się znacznie trudniejsze do osiągnięcia. Po kilku latach negocjacji, dotyczących w pierwszym rzędzie Tu-160 ze 184. TBAP w Priłukach, w listopadzie-grudniu 1999 r. Ukraina odsprzedała Rosji jedynie trzy Tu-95MS, pozostałe samoloty zostały skasowane. W 1998 r. samoloty z Mozdoku, który znalazł się niebezpiecznie blisko ogniska zapalnego w Czeczenii, zostały przeniesione do Engelsa.

Obecnie (oficjalne dane na lipiec 2001 r.) Rosja ma 63 samoloty Tu-95MS z 504 rakietami Ch-55, a także dwa samoloty Tu-95 starszych wersji. Są one podzielone między trzy pułki: 184. TBAP w Engelsie oraz 1223. i 1226. TBAP w Ukraince na Dalekim Wschodzie Rosji. Około 60% samolotów to Tu-95MS16 najnowszej wersji z systemem Sprut, pozostałe to samoloty pierwszych serii z systemem Osina. Począwszy od 1999 r. bombowce Tu-95 otrzymują jako imiona własne nazwy miast: Saratowa, Smoleńska, Kaługi, Błagowieszczeńska i Riazania.

Tu-95 - jak zresztą całe rosyjskie lotnictwo wojskowe - latają obecnie bardzo rzadko. Średni nalot pilota w 37. Armii Lotniczej (lotnictwo strategiczne) wyniósł w 2001 roku zaledwie 20 godzin (w 2000 r. - 10 godzin)! Tym niemniej, rosyjskie samoloty strategiczne po raz pierwszy od kilku lat zaczęły zapuszczać się w dalekie trasy W czerwcu 1999 r. w czasie ćwiczeń Zapad-99 para bombowców Tu-95MS wykonała piętnastogodzinny przelot z Engelsa w rejon Islandii W drodze powrotnej jeden z samolotów odpalił rakietę Ch-55 na poligonie w rejonie Morza Kaspijskiego. We wrześniu 1999 r. na Dalekim Wschodzie Rosji dwie pary Tu-95MS startując z baz Anadyr i Tiksi na Czukotce zbliżyły się do brzegów Kanady. Podobnie w listopadzie i grudniu 2000 r., dwa Tu-95MS czasowo przebazowały się na lotnisko Anadyr, trzy do Tiksi i dwa do Workuty. Na rok 2001 Rosjanie planowali kolejne długodystansowe misje, w tym przelot do bazy Cam Ranh w Wietnamie, ale go nie wykonali.

 

Modernizacja

 Jak już mówiłem, historia Tu-95 to właściwie historia rosyjskich strategicznych rakiet lotniczych. Nie straciło to swojej aktualności i obecnie. Podstawowe zadanie stawiane kiedyś Tu-95MS to odstraszanie jądrowe (jedyne uzbrojenie tych samolotów, rakieta samosterująca Ch-55, istnieje tylko w wersji z 200 kT ładunkiem jądrowym). Jeszcze pod koniec lat osiemdziesiątych Rosjanie zaczęli rozważać przekształcenie Tu-95MS w środek podwójnego zastosowania: także do zadań konwencjonalnych. Z punktu widzenia polityczno-wojskowego jest to olbrzymia różnica. - rakietami jądrowymi rosyjskie 1otnictwo strategiczne może służyć jedynie do odstraszania lub zastosowania w konflikcie globalnym; dzięki rakietom konwencjonalnym może być także realnie zastosowane w konfliktach różnej skali, poczynając od użycia pojedynczych rakiet przeciwko, na przykład, obozom szkoleniowym terrorystów na drugim końcu świata. Ta tendencja została raptownie wzmocniona na początku lat 90., gdy zakończyła się Zimna Wojna, a Amerykanie w operacji Pustynna Burza pokazali, do czego zdolne jest lotnictwo strategiczne z precyzyjnym uzbrojeniem konwencjonalnym.

W 1992 r. ruszyło projektowanie samolotu Tu-95MSM z systemem przygotowania i odpalania rakiet Sigma oraz z nowymi konwencjonalnymi rakietami strategicznymi Ch-101, a później także ze zmodernizowanymi rakietami Ch-555 oraz nowymi rakietami średniego zasięgu Ch-SD i strategicznymi rakietami jądrowymi Ch-102. Modernizacje samolotów ze składu WWS prowadzone są począwszy od jesieni 1999 r. przez zakład remontowy WWS 360. ARZ w Riazaniu. Samoloty są modernizowane przy okazji wykonywania remontów kapitalnych, przy czym ich resurs jest wydłużany do 30 lat. Oznacza to, że Tu-95MSM pozostaną w uzbrojeniu do około 2020 r. (jeśli w przyszłości nie będzie dokonana kolejna ich modernizacja i przedłużenie resursu). Planowane jest zmodernizowanie do 2005 r. wszystkich samolotów Tu-95MS z systemem Sprut, czyli około 35 sztuk; starsze Tu-95MS z systemem Osina nie będą modernizowane.

Niewiele wiadomo o próbach nowego uzbrojenia dla Tu-95MSM. Najważniejsza dla całego programu rakieta Ch-101 jest obecnie wprowadzana do produkcji seryjnej. Najprawdopodobniej, choć nie jest to potwierdzona informacja, wojskowe Tu-95 po raz pierwszy użyły Ch-101 w Ćwiczeniach 6-8 października 1998 r. W styczniu 2002 r. ówczesny głównodowodzący Sił Powietrznych Rosji Anatolij Kornukow poinformował, że właśnie podpisał decyzję o uruchomieniu produkcji seryjnej "nowych precyzyjnych rakiet dla lotnictwa strategicznego" (Kornukow nie wymienił Żadnego oznaczenia, ale z opisu wynika, że chodzi o Ch-101). Według Kornukowa, do jednostek wojskowych rakieta trafi w 2003 r.

Prace nad nową rakietą strategiczną Ch-101 zaczęto jeszcze pod koniec lat 80. dla zastąpienia Ch-55. Zasadniczą nowością było zastosowanie znacznie bardziej precyzyjnych układów naprowadzania, a tym samym możliwość użycia konwencjonalnej głowicy bojowej zamiast jądrowej. Rakieta Ch-101 ma klasyczny układ z rozkładanymi lekko skośnymi skrzydłami i usterzeniem. Niejasne jest, jaki jest napęd Ch-101. Według jednej z wersji jest ona napędzana silnikiem turbośmigłowym ze śmigłami pchającymi założonym w tyle kadłuba. Według innej - napędem jest dwuprzepływowy silnik odrzutowy wysuwany pod kadłub, podobnie jak w Ch-55. Korpus pocisku ma przekrój podobny do Ch-55 z dodatkowymi zbiornikami paliwa.

Na trasie do celu Ch-101 kierowana jest przez bezwładnościowy układ nawigacyjny z optoelektronicznym układem korekcji toru lotu. Bezpośrednio w pobliżu celu włącza się telewizyjny układ naprowadzania końcowego porównujący obraz widziany przez kamerę z obrazem celu zapisanym w pamięci rakiety. Prawdopodobnie, choć nie ma na ten temat konkretnych wiadomości, Ch-101 ma także odbiornik GPS określający położenie rakiety z dużą dokładnością. Głowica bojowa rakiety zawiera ładunek penetrujący ze wzmocnionym działaniem burzącym i zapalającym. W przyszłości na bazie Ch-101 ma także powstać jej odmiana z głowicą jądrową oznaczona Ch-102 (z uproszczonym układem naprowadzania). Samolot Tu-95MSM może przenosić do 8 rakiet Ch-101 w czterech pakietach po dwie pod skrzydłami; w komorze bombowej pozostaje miejsce na 6 rakiet innych typów (Ch-55, Ch-555 lub Ch-SD).

W roku 2001 zakład DMZ w Dubnie otrzymał zamówienie na remonty i modernizację rakiet Ch-55 do postaci oznaczonej Ch-555 (według niepotwierdzonych informacji, Ch-555 odpalona została po raz pierwszy 12 stycznia 2000 r.). Najważniejszą zmianą jest instalacja optoelektronicznego układu naprowadzania końcowego z pocisku Ch-101 oraz konwencjonalnej głowicy bojowej zamiast dotychczasowej jądrowej. Jest bardzo prawdopodobne, że rakieta Ch-555 otrzyma nowy silnik. Zastosowany w Ch-55 silnik R-95-300 ma już prawie 20 lat, a co więcej był produkowany seryjnie w zakładzie w Zaporożu na Ukrainie. Obecnie Rosjanie zechcą z pewnością zamontować silnik produkowany u siebie. Jest kilka nowych silników podobnej klasy, które mogą być brane pod uwagę. Najwięcej szans ma nowy silnik firmy Lulka-Saturn z Moskwy oznaczony 36MT i przechodzący obecnie próby stanowiskowe (ten silnik zastosowano na nowej wersji rakiety Ch-59MK, która dotychczas również była napędzana przez R-95-300). Inne prawdopodobne silniki to TRDD-50 skonstruowany przez OMKB w Omsku i zmodernizowany Sojuz RDKFI-300; w budowie jest także prototyp nowego silnika firmy Sojuz z Moskwy - R-125-300. Zasięg Ch-555 jest o około 500 km większy niż Ch-55SM.

W dalszej przyszłości planowane jest wykorzystanie opracowanego dla Ch-101 systemu przygotowania informacji startowej Sigma, układu nawigacji bezwładnościowej z korekcją optoelektroniczną oraz telewizyjnego układu naprowadzania końcowego w nowej rakiecie średniego zasięgu Ch-SD (sredniej dalnosti). Głowica bojowa rakiety Ch-SD może być dwóch typów: penetrująca (np. do niszczenia głębokich umocnień, stanowisk dowodzenia) lub kasetowa (np. do niszczenia lotnisk i innych celów powierzchniowych). Nie ma żadnych informacji na temat wyglądu, konstrukcji i napędu rakiety. Tu-95MSM ma przenosić 6 rakiet Ch-SD w komorze bombowej plus - opcjonalnie - 8 pod skrzydłami.

 Informacje o rakiecie Ch-SD są częściowo zbieżne z danymi rakiety Ch-65, znanej już od lata 1992 r., gdy podczas Mosaeroshow w Żukowskim zademonstrowano niewielką ulotkę o niej. W następnym po raz pierwszy pokazano makietę rakiety w wersji przeciw okrętowej Ch-65SE w wielkości naturalnej (w Abu-Dhabi w lutym, a potem w Żukowskim i w Niżnym Nowogrodzie we wrześniu 1993 r.). Spośród parametrów Ch-65 z danymi rakiety Ch-SD zgodne lub bardzo bliskie są długość, masa głowicy bojowej oraz prędkość. Mniejsza jest natomiast masa (co może wynikać z zastosowania w Ch-SD dodatkowego zbiornika paliwa), a także inny jest sposób naprowadzania. Z zewnątrz Ch-65 jest podobna do Ch-55, jedyna widoczna różnica to szerszy, spłaszczony przód kadłuba. Rakieta jest napędzana dwuprzepływowym silnikiem turboodrzutowym TRDD-50 pod tylną częścią kadłuba.

Według pierwszej informacji, z 1992 r., Ch-65 miała służyć do niszczenia celów stacjonarnych o znanych koordynatach i jej układ naprowadzania miał być podobny do użytego w rakiecie strategicznej Ch-101 (bezwładnościowo-dopplerowski system nawigacyjny oraz optoelektroniczny układ korekty położenia), ale bez telewizyjnego układu końcowego naprowadzania. Zasięg rakiety w tej wersji miał wynosić 580-600 km. Rakieta w wersji przeciwokrętowej Ch-65SE jest natomiast przeznaczona do zwalczania dużych celów kontrastowych radiolokacyjnie, o skutecznej powierzchni odbicia ponad 300 m2, zwłaszcza okrętów wojennych, w warunkach silnych zakłóceń elektronicznych. Do celu rakieta zbliża się kierowana przez układ nawigacji bezwładnościowej w locie na małej wysokości; układem końcowego naprowadzania jest aktywna głowica radiolokacyjna. Zasięg rakiety w tej wersji wynosi 250-280 km. Rakieta Ch-65 jest także demonstrowana jako uzbrojenie najnowszych rosyjskich samolotów taktycznych, jak Su-35 oraz Su-27IB.

Być może Ch-65 jest jednym z wariantów programu Ch-SD. Ogólna nazwa Ch-SD sugeruje, że nie jest to oznaczenie konkretnego typu, a raczej programu rozwoju nowej rakiety powietrze-ziemia średniego zasięgu.

 

Dane taktyczno-techniczne Tu-95MS

Wymiary rozpiętość 50,04 m; długość 49,13 m; wysokość 13,301 m; powierzchnia nośna 289,9 m²; średnica kadłuba 2,9 m; Podwozie typ - podwójne koła przednie i czterokołowe wózki główne, wciągane do gondol na krawędzi spływu skrzydeł, zaraz za wewnętrznymi silnikami; koło główne 1450x450 mm; koło przednie 1140x350 mm; baza podwozia 14,827 m; rozstaw podwozia 12,55 m; Masy własna 94400 kg; paliwa 81 670 kg; maksymalna startowa 185000 kg; maksymalna w locie po dotankowaniu 187000 kg; maksymalna do lądowania 135000 kg; Osiągi prędkość maksymalna 830 km/h; prędkość maksymalna na małej wysokości 550 km/h; prędkość przelotowa 735 km/h; Rozbieg, masa 185 ton 2540 m; Dopuszczalne przeciążenie +2; Pułap 10 500 m; Zasięg z ładunkiem nominalnym (6xCh-55) 10 520 km; Zasięg z ładunkiem maks, (16xCh-55) 8500 km; Długotrwałość lotu bez tankowania 14 godzin; Zasięg z jednym tankowaniem w powietrzu 14 100 km; Silniki Cztery silniki turbośmigłowe Trud/Samara NK-12MP po 15000 KM/11185 kW, Ośmiołopatowe śmigłaAW-60K składają się z dwóch czterołopatowych współosiowych przeciwbieżnych dysków; System kierowania uzbrojeniem; radar nawigacyjno-celowniczy Leniniec/St Petersburg Obzor-MS w nosie, nad nim radar pogodowy, System przygotowania i odpalania rakiet K-016 Sprut (starszy system Osina na samolotach pierwszych serii, System nawigacyjny NK-95MS; łączność satelitarna; Uzbrojenie ładunek nominalny stanowi sześć jądrowych strategicznych rakiet samosterujących Ch-55 lub Ch-55SM na obrotowej wyrzutni MKU-6-5U wewnątrz kadłuba Dodatkowe 10 rakiet Ch-55 może być podwieszonych pod skrzydłami w czterech pakietach (po 2 rakiety na wysięgnikach koło kadłuba i po 3 rakiety na wysięgnikach między silnikami); System samoobrony' system Mietieor-NM łączący stacje ostrzegawcze Bierioza (radiolokacyjna) i Mak (na podczerwień), stację aktywnych zakłóceń elektronicznych Gierań oraz wyrzutnie APP-50 pułapek cieplnych! radiolokacyjnych, Dwa dwulufowe działka 23 mm w wieżyczce ogonowej kierowane przez radar Krypton; Załoga 7, w tym 2 pilotów, nawigator, operator systemu uzbrojenia, operator systemów samoobrony, inżynier pokładowy i tylny strzelec, Wszyscy (oprócz tylnego strzelca) wchodzą do kabiny przez luk w komorze przedniego podwozia.

 

Przeczytaj również o Tu-142